She'r-e Kohan

دل ز هر نقش گشته ساده مرا
دل ز هر نقش گشته ساده مرا / دو جهان از نظر فتاده مرا
تا چو مجنون شدم بیابانگرد / می‌گزد همچو مار، جاده مرا
صبر در مهد خاک چون طفلان / دست بر روی هم نهاده مرا
چون گهر قانعم به قطره‌ی خویش / نیست اندیشه‌ی زیاده مرا
صد گره در دلم فتد چو صدف / یک گره گر شود گشاده مرا
تخته‌ی مشق نقشها کرده است / همچو آیینه، لوح ساده مرا
هر قدر بیش باده می‌نوشم / می‌شود تشنگی زیاده مرا
بیخودی همچو چشم قربانی / کرده آسوده از اراده مرا
مانع سیر و دور شد صائب / صافی آب ایستاده مرا

به شهر عافیت، مأوی ندارم
به شهر عافیت، مأوی ندارم / بغیر از کوی حرمان، جا ندارم
من از پروانه دارم چشم تحسین / ز عشاق دگر، پروا ندارم
بهشتم می‌دهد رضوان به طاعت / سر و سامان این سودا ندارم
بهائی جوید از من زهد و تقوی / سخن کوتاه، من اینها ندارم

گفتار مردی صوفی با کسی که او را قفا زد

صوفیی می‌رفت چون بی‌حاصلی / زد قفای محکمش سنگین دلی
با دلی پر خون سر از پس کرد او / گفت آنک از تو قفایی خورد او
قرب سی سالست تا او مرد و رفت / عالم هستی به پایان برد و رفت
مرد گفتش ای همه دعوی نه کار / مرده کی گوید سخن، شرمی بدار
تا که تو دم می‌زنی هم دم نه‌ای / تا که مویی مانده‌ی محرم نه‌ای
گر بود مویی اضافت در میان / هست صد عالم مسافت در میان
گر تو خواهی تا بدین منزل رسی / تا که مویی مانده‌ی مشکل رسی
هرچ داری، آتشی را برفروز / تا از ارپای بر آتش بسوز
چون نماندت هیچ، مندیش از کفن / برهنه خود را به آتش در فکن
چون تو و رخت تو خاکستر شود / ذره‌ی پندار تو کمتر شود
ور چو عیسی از تو یک سوزن بماند / در رهت می‌دان که صد ره زن بماند
گرچه عیسی رخت در کوی او فکند / سوزنش هم بخیه بر روی او فکند
چون حجاب آید وجود این جایگاه / راست ناید ملک و مال و آب و جاه
هرچ داری یک یک از خود بازکن / پس به خود در خلوتی آغاز کن
چون درونت جمع شد در بی‌خودی / تو برون آیی ز نیکی و بدی
چون نماندت نیک و بد، عاشق شوی / پس فنای عشق را لایق شوی

کند از جا عاقبت سيلاب چشم تر مرا
همتي ياران! که بگذشته است آب از سر مرا

آتشي سوزانده‌ام وين گيتي آتش پرست
هر زمان پنهان کند در زير خاکستر مرا

گر نکردي جامه و کفش و کله سنگين تنم
چون گياه خشک برکندي ز جا صرصر مرا

کاشکي يک روز برکندي ز جا اين تند باد
و اندر افکندي درون خانه‌ي دلبر مرا

خوي با نسرين و سيسنبر گرفتم کاين دو يار
مي‌کنند از روي و از مويت حکايت مر مرا

سوي من بوي تو باد آورد، زين حسرت رقيب
حيله سازد تا درافتد کار با داور مرا

يافتم گنجي وز آن ترسم که روز داوري
جنگ با داور فتد زين گنج باد آور مرا

بر سر من گر نبودي از خيالت نيتي
اندر اين بيغوله جان مي‌آمدي بر سر مرا

دوستان رفتند از اين کشور، رقيبان! همتي
تا مگر بيرون کند سلطان از اين کشور مرا

هر کجا گيرم قلم در دست و بگشايم زبان
چون سخن گيرند دانايان ز يکديگر مرا

تا زبان پارسي زنده است، من هم زنده‌ام
ور به خنجر حاسد دون بر درد حنجر مرا

بس که در ميدان آزادي کميتم تند راند
گيتي کجرو به زندان مي‌دهد کيفر مرا

بس که بدخواهان بدم گفتند نزد شهريار
قيمتم بشکست و کرد از خاک ره کمتر مرا

در حق من مرگ تدريجي مگر قايل شدند؟
کاين چنين دارند در زندان به غم همبر مرا

مردم از اين مرگ تدريجي و طول احتضار
کاش در يک‌دم شدي پيراهن از خون تر مرا

اي دريغا مرگ آني کز چنين طول ممات
هر سر مويي همي بر تن زند نشتر مرا

چون به ياد کودکان از ديده بگشايم سرشک
کودکان اشک درگيرند، گرد اندر مرا

رنج حبس و دوري ياران و فکر کودکان
با تهي‌دستي و بي‌برگي کند مضطر مرا

با چنين درويشي اکنون سخت خرسندم، بهار
اختر کجرو نرنجاند دمادم گر مرا

دوست می‌دارم من این نالیدن دلسوز را

دوست می‌دارم من این نالیدن دلسوز را / تا به هر نوعی که باشد بگذرانم روز را
شب همه شب انتظار صبح رویی می‌رود / کان صباحت نیست این صبح جهان افروز را
وه که گر من بازبینم چهر مهرافزای او / تا قیامت شکر گویم طالع پیروز را
گر من از سنگ ملامت روی برپیچم زنم / جان سپر کردند مردان ناوک دلدوز را
کامجویان را ز ناکامی چشیدن چاره نیست / بر زمستان صبر باید طالب نوروز را
عاقلان خوشه چین از سر لیلی غافلند / این کرامت نیست جز مجنون خرمن سوز را
عاشقان دین و دنیاباز را خاصیتیست / کان نباشد زاهدان مال و جاه اندوز را
دیگری را در کمند آور که ما خود بنده‌ایم / ریسمان در پای حاجت نیست دست آموز را
سعدیا دی رفت و فردا همچنان موجود نیست / در میان این و آن فرصت شمار امروز را

مستزاد

با شه ایران ز آزادی سخن گفتن خطاست / کار ایران با خداست
مذهب شاهنشه ایران ز مذهبها جداست / کار ایران با خداست
شاه مست و شیخ مست و شحنه مست و میر مست / مملکت رفته ز دست
هر دم از دستان مستان فتنه و غوغا به پاست / کار ایران با خداست
مملکت کشتی، حوادث بحر و استبداد خس / ناخدا عدل است و بس
کار پاس کشتی و کشتی‌نشین با ناخداست / کار ایران با خداست
پادشه خود را مسلمان خواند و سازد تباه / خون جمعی بی‌گناه
ای مسلمانان! در اسلام این ستمها کی رواست؟ / کار ایران با خداست
باش تا خود سوی ری تازد ز آذربایجان / حضرت ستار خان
آن که توپش قلعه کوب و خنجرش کشورگشاست / کار ایران با خداست
باش تا بیرون ز رشت آید سپهدار سترگ / فر دادار بزرگ
آن که گیلان ز اهتمامش رشک اقلیم بقاست / کار ایران با خداست
باش تا از اصفهان صمصام حق گردد پدید / نام حق گردد پدید
تا ببینیم آن که سر ز احکام حق پیچد کجاست / کار ایران با خداست
خاک ایران، بوم و برزن از تمدن خورد آب / جز خراسان خراب
هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست / کار ایران با خداست

خوشا آندل که از غم بهره‌ور بی / بر آندل وای کز غم بی‌خبر بی
ته که هرگز نسوته دیلت از غم / کجا از سوته دیلانت خبر بی

□

یکی درد و یکی درمان پسندد / یک وصل و یکی هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران / پسندم آنچه را جانان پسندد

ای آمده از عالم روحانی تفت
حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت
می نوش ندانی ز کجا آمده‌ای
خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت


برخیز و بیا بتا برای دل ما
حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا بهم نوش کنیم
زان پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما



چون نیست حقیقت و یقین اندر دست
نتوان به امید شک همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می از کف دست
در بی خبری مرد چه هشیار و چه مست

یاد باد آنکه بروی تو نظر بود مرا
یاد باد آنکه بروی تو نظر بود مرا / رخ و زلفت عوض شام و سحر بود مرا
یاد باد آنکه ز نظاره‌ی رویت همه شب / در مه چارده تا روز نظر بود مرا
یاد باد آنکه ز رخسار تو هر صبحدمی / افق دیده پر از شعله‌ی خور بود مرا
یاد باد آنکه ز چشم خوش و لعل لب تو / نقل مجلس همه بادام و شکر بود مرا
یاد باد آنکه ز روی تو و عکس می ناب / دیده پر شعشعه‌ی شمس و قمر بود مرا
یاد باد آنکه گرم زهره‌ی گفتار نبود / آخر از حال تو هر روز خبر بود مرا
یاد باد آنکه چو من عزم سفر میکردم / بر میان دست تو هر لحظه کمر بود مرا
یاد باد آنکه برون آمده بودی بوداع / وز سر کوی تو آهنگ سفر بود مرا
یاد باد آنکه چو خواجو ز لب و دندانت / در دهان شکر و در دیده گهر بود مرا

آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی
دست خود ز جان شستم از برای آزادی
تا مگر به دست آرم دامن وصالش را
می دوم به پای سر در قفای آزادی
در محیط طوفانزای،ماهرانه در جنگ است
نا خدای استبداد با خدای آزادی
دامن محبت را گز کنی ز خون رنگین
می توان تو را گفتن پیشوای آزادی
فرخی ز جان و دل می کند در این محفل
دل نثار استقلال جان فدای آزادی

شاعراني که بر سر عقيده جان باخته باشند در قلمرو ادبيات فارسي انگشت شمارند. محمد فرخي يزدي يکي از آنهاست که به سال ۱۳۰۶ ه.ق در يزد متولد گرديد.
فرخي استعداد شعري و جوهر اعتراض را از همان ايام تحصيل در کار و کردار خود آشکار کرد و به سبب شعري که سروده بود از مدرسه اخراج شد. ديوان سعدي و مسعود سعد سلمان همدم جواني او بود. به ويژه سعدي طبع شعر او را شکوفا ساخت. در همان آغاز جواني سر از حزب دموکرات يزد در آورد و به گناه شعري در ستايش آزادي ساخته بود, ضيغم الدوله قشقايي حاکم يزد لبهاي وي را دوخت و به زندانش افکند. فرخي با دهان دوخته بر ديوار زندان نوشت:
به نگردد اگر عمر طي من و ضيغم الدوله و ملک ري
به زندان ار شد مر بخت يار برآرم از آن بختياري دمار

سه چهار سالي از امضاي مشروطيت مي گذشت که به تهران رفت و يک سال بعد از انتشار روزنامه طوفان همت گماشت و طي مقالات آتشين و انتقادآميز به جنگ استبداد و بي قانوني رفت. در دوره هفتم مجلس مردم يزد او را به وکالت برگزيدند و فرخي جزو جناح اقليت مجلس با هيأت حاکمه به مبارزه پرداخت و روزنامه طوفان را که تعطيل شده بود, بار ديگر منتشر ساخت که باز به حکم دولت توقيف شد و فرخي تحت فشار قرار گرفت تا آنکه ناگزير شد ايران را ترک کند و از راه مسکو به برلن برود.
فرخي در سال ۱۳۱۲ش. به تهران بازگشت و در کنار ديگر آزادي خواهان. با قرارداد۱۹۱۹ وثوق الدوله به مخالفت برخاست. يک بار در زندگي سياسي خود از سوء قصد جان سالم به در برد, يک بار هم در زندان دست به خودکشي زد اما به اين کار توفيق نيافت, تا اينکه در سال ۱۳۱۸ش. در زندان به طرز فجيعي با تزريق آمپول هوا به قتل رسيد.
غير از مقاله هاي سياسي آتشين, از فرخي ديوان مختصري حاوي غزليات و رباعيات او برجاست که چندين بار در تهران چاپ شده است. گيرايي شعر او از عشقي و عارف و حتي نسيم شمال کمتر ولي از لحاظ اجتماعي پرارزش است. او بيشتر غزلسراست. محتواي غزل او نه عشق و عواطف شخصي بلکه سياست و مسائل حاد اجتماعي است, فرخي سوسياليست مآب و طرفدار کارگر و رنجبر است. مايه اصلي شعرش همان مسائلي است که سيد شرف الدين, عارف, عشقی و بهار طرح کرده اند. او در عصر خود تنها شاعري بود که جهان بيني ثابت داشت و سرانجام بر سر همين امر هم جان باخت.

دست مزن! - چشم، ببستم دو دست
راه مرو! - چشم، دو پايم شکست
حرف مزن! - قطع نمودم سخن
نطق مکن! - چشم، ببستم دهن
هيچ نفهم! - اين سخن عنوان مکن
خواهش نافهمی انسان مکن
لال شوم، کور شوم، کر شوم
ليک محال است که من خر شوم
چند روی همچو خران زير بار؟
سر زفضای بشريت برآر

عبداالقادر بيدل دهلوي از شاعران فارسي زبان هند و از تركان جغتايي است آثار بيدل را
مي توان نمونه هايي از گسترش زبان فارسي در خارج از مرزهاي ايران دانست شيوه ي هندي بيدل و سبك خاص او در سخن باعث شد شعر او در ادبيات تاجيك خواهان فراوان يابد. از آثار بيدل مي توان به طلسم حيرت، طور معرفت، اشعار، عرفات و...... اشاره كرد.

از طلب تا چند ريزي آب روي كام را
يك سبق شاگرد استغنا كن اين ابرام را

داغ بودن در خمار مطلب ناياب چند
پخته نتوان كرد ز آتش آرزوي خام را

مگذر از موقع شناسي ورنه در غرض نياز
پيش از آوازست نفرت آه بي هنگام را

روزي وصلت به قدر، دستگاه جست و جوست
قطع كن وهم و خيال و قاصد و پيغام را

زندگي تا كي هلاك كعبه و ديرت كند
به كه از دوش افگني اين جامعه ي احرام را

از تغافل تا نگاه چشم خوبان فرق نيست
نشئه يك رنگ است اين جا درد و صاف جام را

كي رود فكر مضرت از مزاج اهل كين
مار نتواند جدا از زهر ديدن كام را